Hydroxyzine: Informatie voor Patiënten in Nederland
Basisinformatie over het Medicijn
| Stofnaam (INN) | Hydroxyzine |
|---|---|
| Merknamen in Nederland | Atarax, Hydroxyzine dihydrochloride (diverse generieken) |
| ATC-code | N05BB01 |
| Beschikbare vormen & Sterktes | Tabletten (10 mg, 25 mg), Siropen (2 mg/ml), Voorgeschreven capsules |
| Fabrikanten | UCB Pharma, diverse generieke leveranciers |
| Receptplicht | Uitsluitend op recept verkrijgbaar (UR-geneesmiddel) |
Werking van Hydroxyzine
Voor patiënten: Hydroxyzine werkt kalmerend door de activiteit van bepaalde stoffen in uw hersenen te verlagen. Dit helpt om angstgevoelens, jeuk en slaapproblemen te verminderen.
Voor specialisten: Hydroxyzine is een niet-selectieve H1-antihistaminicum met sedatieve (centrale) werking. Het blokkeert competitief de histamine H1-receptoren in het centraal en perifeer zenuwstelsel. Daarnaast heeft het een zwakke anticholinerge en serotonerge blokkade-effecten.
Farmacokinetiek
- Absorptie: Snelle orale absorptie, piekconcentratie na 2 vaste uren.
- Metabolisme: Sterk levermetabolisme (CYP3A4), vormt cetirizine als belangrijkste actieve metaboliet.
- Eliminatie: Vooral renaal als cetirizine (ongeveer 70% via urine), eliminatiehalfwaardetijd 14–25 uur.
- Duur van werking: 4–6 uur sedatief, restactiviteit tot 12–24 uur.
Gebruik in het Dagelijks Leven & Best Practices
- Typische dagelijkse dosering: Bij volwassenen vaak 25 mg (’s avonds), zo nodig verhogen tot 50–100 mg/dag (meestal verdeeld in 2–3 doses).
- Toediening: Sliktabletten (met water) of siroop oraal; tabletten niet kauwen.
- Voorschrijver/Apotheekadvies: Neem hydroxyzine in een vaste routine, zo mogelijk op hetzelfde tijdstip elke dag.
- Vermijd autorijden of bedienen van machines tot bekend is hoe u op het middel reageert.
- Kinderen: Lager doseren (zie doseringstabel).
- Ouderen: Gevoeliger voor bijwerkingen (verhoogde kans op sufheid en vallen).
Inname Ochtend versus Avond
- Voordeel avond: Minder hinder van sedatie/sufheid; beter bij inslaapproblemen of jeuk ’s nachts.
- Voordeel ochtend: In enkele gevallen (sterke angst overdag) kan ochtenddosering wenselijk zijn, maar let op verminderde alertheid.
- Regelmaatstip: Kies een vast tijdstip passend bij het doeleinde (avond bij slaap, overdag bij angst) maar vermijd combinaties met alcohol of andere kalmerende middelen.
Inname met of zonder Voedsel
- Algemeen: Kan met of zonder voedsel ingenomen worden; voeding heeft beperkte invloed op de werking.
- Tips bij Nederlandse maaltijden: Bij maagklachten na Hollandse kost (vetrijke of grote maaltijden), inname ná de maaltijd vermijden.
- Koffie/thee: Kan gelijktijdig met deze dranken gebruikt worden, maar opgelet met alcohol (zie interacties).
Interactiewaarschuwingen
| Type | Specifieke Interactie | Advies |
|---|---|---|
| Voedsel | Weinig invloed, geen bijzondere restricties nodig | Innemen met wat voedsel kan maagklachten beperken |
| Alcohol | Versterkt sufheid/kalmering | Vermijd alcoholische dranken tijdens gebruik |
| Geneesmiddelen | Andere sedativa (benzodiazepinen, opiaten, tricyclische antidepressiva) | Risico op versterkte sufheid, ademhalingsdepressie |
| Geneesmiddelen | Anticholinerge middelen (bv. sommige allergiemiddelen, antidepressiva) | Verhoogd risico op droge mond, obstipatie, urineproblemen, verwardheid |
| Geneesmiddelen | CYP3A4-remmers (ketoconazol, sommige HIV-middelen) | Kans op verhoogde hydroxyzinespiegels, voorzichtig doseren |
| Geneesmiddelen | QT-verlengende middelen (zoals amiodaron, sotalol) | Combineren vermijden: risico op hartritmestoornissen (torsade de pointes) |
Indicaties
| Indicatie | Officieel | Off-label | Opmerkingen |
|---|---|---|---|
| Angststoornissen (tijdelijk) | ✔ | Voornamelijk bij kortdurende angst, bv. medische ingrepen | |
| Jeuk (pruritus) | ✔ | O.a. bij eczeem, urticaria, allergische reacties | |
| Slaapstoornissen | ✔ | Alleen op strikte indicatie, kortdurend | |
| Allergische reacties | ✔ | Als onderdeel van behandeling bij allergieën, indien andere antihistaminica onvoldoende werken | |
| Pre-operatieve sedatie | ✔ | Voorafgaand aan kleine ingrepen/operaties | |
| Misselijkheid/braken | ✔ | Incidenteel, als alternatieve anti-emeticum |
Dosering volgens Indicatie
| Doelgroep | Indicatie | Startdosering | Maximale dosering/dag | Opmerkingen |
|---|---|---|---|---|
| Volwassenen | Jeuk/Pruritus | 25 mg ’s avonds of verdeeld | 100 mg | Verdeel over 2-3 doses |
| Volwassenen | Angst/sedatie | 25-50 mg per dag | 100 mg | Indien nodig bij angst of preoperatief |
| Kinderen 6–12 jaar | Alle indicaties | 0,5–1 mg/kg/dag | 50 mg | Oraal, op gewicht afgestemd |
| Kinderen 2–6 jaar | Alle indicaties | 0,5 mg/kg/dag | 25 mg | Voorkeur siroop |
| Ouderen | Alle indicaties | Begin met halve volwassen dosis (12,5–25 mg) | 50 mg | Risico op bijwerkingen, vooral hartritmestoornissen |
Veiligheidsprofiel & Bijwerkingen
| Frequentie | Bijwerking | Advies |
|---|---|---|
| Zeer vaak (≥1/10) | Sufheid, slaperigheid | Vermijd autorijden/gevaarlijke machines |
| Vaak (1/10-1/100) | Droge mond, duizeligheid, hoofdpijn, maagklachten | Goed drinken, kauwgom of snoepjes bij droge mond |
| Weinig (<1/1000) | Hartritmestoornissen (QT-verlenging), verwardheid, toevallen | Contacteer arts bij hartkloppingen of verwardheid |
| Zelden | Allergische reactie, urineretentie, ernstige huidreacties | Direct medisch hulp zoeken |
- Waarschuwing: Bij ouderen verhoogd risico op sufheid, vallen, hartritmestoornissen en cognitieve achteruitgang.
- Contra-indicaties: Ernstig leverfalen, bekende QT-verlenging, gelijktijdig gebruik met bepaalde anti-aritmische middelen, zwangerschap (beperkte veiligheid), ernstige urine- of darmproblemen.
Richtlijnen voor Goed Gebruik
- Volg het voorschrift van uw arts strikt op, neem niet meer dan de voorgeschreven dosering.
- Bewaar het geneesmiddel buiten bereik van kinderen.
- Gebruik geen verlopen medicatie.
- Bespreek andere geneesmiddelen met uw apotheker om risico’s op interacties te beperken (vooral bij chronisch zieken en ouderen).
- Merk op: hydroxyzine is niet geschikt voor langdurig gebruik bij slaapproblemen (volg richtlijnen NHG-Standaard Slaapproblemen en NHG-Standaard Angst).
- Wees extra voorzichtig bij warm weer (dehydratatie/valrisico) en bijdiscipline bij alcoholgebruik.
Alternatieve Behandelopties (Vergoedingsstatus)
- Voor angst: SSRI’s (sertraline, paroxetine), benzodiazepinen (bij uitzondering), buspiron – voornamelijk bij aanhoudende klachten.
- Voor jeuk/allergie: Moderne H1-antihistaminica zoals cetirizine, loratadine, desloratadine (eerste keus).
- Voor slapen: Melatonine (kortdurend), evt. niet-medicamenteuze slaapadviezen (NHG).
- Pluspunten Hydroxyzine: Combinatie van anxiolytische, anti-allergische en sederende werking.
- Minpunten Hydroxyzine: Meer bijwerkingen (sufheid, QT-verlenging) dan moderne antihistaminica; niet geschikt voor langdurig chronisch gebruik.
Juridische, Registratie- en Vergoedingstatus Nederland
| Beheerder | Status | Dekking |
|---|---|---|
| CBG (College ter Beoordeling van Geneesmiddelen) | Geregistreerd | Via recept, specialist/apotheek |
| UR-geneesmiddel | Uitsluitend op artsenvoorschrift | Apotheekhoudend, persoonlijke aflevering |
| Vergoeding (zorgverzekeraars) | Beperkt: Alleen bij specifieke indicaties vergoed (NIET bij slapeloosheid zonder medische noodzaak) | Zie medicijnkosten.nl |
Hydroxyzine is niet vrij verkrijgbaar; gebruik buiten officiele indicaties (off-label) wordt doorgaans niet vergoed.
Laatste Wetenschappelijke Inzichten (2022–2025)
- Richtlijnen bevelen hydroxyzine in Nederland vooral aan voor kortdurende behandeling van jeuk (pruritus), niet voor chronische angst- of slaapstoornissen vanwege bijwerkingenprofiel (NHG-Standaard Angst, 2024).
- Nieuwe data (European Medicines Agency 2023): waarschuwingen rondom QT-verlenging bij ouderen/bepaalde co-medicatie zijn aangescherpt (zie EMA/662043/2014 update 2023).
- Studies tonen effectieve inzet bij acute allergische reacties met sedatie, maar niet superieur aan tweede generatie antihistaminica qua bijwerkingen (JAMA Dermatology, 2023; Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, 2025).
- Geen plaats bij chronische slapeloosheid volgens NHG-Standaard Slaapproblemen (2023).
Beschikbaarheid & Bezorging
| Vorm/sterkte | Verpakkingseenheden | Indicatieve apotheekprijs (€) |
|---|---|---|
| Tabletten 10 mg | 20, 30, 60 stuks | €4–€8 (generiek) |
| Siroop 2 mg/ml | 100 ml | Circa €6 |
| Stad | Aflevering reguliere apotheek | Aflevering online apotheek |
|---|---|---|
| Amsterdam | Meestal direct beschikbaar | 1–2 werkdagen |
| Rotterdam | Direct/tot 24 uur | 1–2 werkdagen |
| Utrecht | Direct/tot 24 uur | 1–2 werkdagen |
| Eindhoven | Tot 24 uur | 1–3 werkdagen |
| Groningen, Enschede | Tot 2 dagen | 1–3 werkdagen |
Veelgestelde Vragen (FAQ)
1. Kan ik direct autorijden na inname van hydroxyzine?
Hydroxyzine veroorzaakt vaak slaperigheid. Wacht ten minste enkele uren na inname en test uw reactie voor u deelneemt aan het verkeer.
2. Hoe lang mag ik hydroxyzine achtereenvolgens gebruiken?
Gebruik hydroxyzine kortdurend volgens voorschrift van uw arts. Bij langdurig gebruik neemt de kans op bijwerkingen toe en daalt de effectiviteit.
3. Werkt hydroxyzine bij elke vorm van jeuk?
Het werkt bij veel vormen van jeuk, vooral wanneer histamine een rol speelt (b.v. allergie), maar is niet altijd effectief bij jeuk door andere oorzaken. Overleg uw klachten met uw arts.
4. Kan ik hydroxyzine combineren met andere allergiemiddelen of slaapmiddelen?
Combinatie met andere middelen is niet altijd veilig (risico op extra sufheid/hartritmestoornissen). Overleg altijd met uw arts of apotheker voordat u meerdere middelen gebruikt.
5. Is hydroxyzine geschikt voor kinderen of ouderen?
Het kan bij beide groepen gebruikt worden maar wel met extra voorzichtigheid en doorgaans een lagere dosering vanwege grotere gevoeligheid voor bijwerkingen.
