Xylocaine (Lidocaïne) – Patiënteninformatie
Basisinformatie over het geneesmiddel
| Stofnaam (INN) | Lidocaïne |
|---|---|
| Merknamen in Nederland | Xylocaine®, Lignocaïne, Lidocaïne FNA |
| ATC-code | N01BB02 |
| Toedieningsvormen & sterktes | Injectievloeistof (10 mg/ml, 20 mg/ml), Gel (20 mg/g), Spray (10%, 100 mg/ml), Crème (2,5%, vaak in combinatie met prilocaïne), Oplossing voor orale applicatie (10 mg/ml) |
| Fabrikanten | AstraZeneca, Recipharm, diverse ziekenhuisapotheken (FNA-bereidingen) |
| Receptplicht | Receptplichtig (UR-geneesmiddel), alleen verkrijgbaar via apotheek |
Werkingsmechanisme
Voor patiënten: Xylocaine (lidocaïne) is een lokaal verdovend middel (lokaal anestheticum). Het werkt door zenuwsignalen tijdelijk te blokkeren, waardoor pijngevoel minder wordt of verdwijnt. Het wordt vaak gebruikt bij ingrepen aan huid, gebit, slijmvliezen, en bij pijnstillende behandelingen.
Voor specialisten: Lidocaïne remt de natriumkanaalactiviteit op het celmembraan van zenuwcellen. Hierdoor wordt de depolarisatie verhinderd, waardoor voortgeleiding van actiepotentialen en dus pijnprikkels wordt geblokkeerd.
Farmacokinetiek
- Absorptie: Goede opname via huid, slijmvliezen en injectie. Systemische absorptie afhankelijk van doorbloeding en applicatiegebied.
- Distributie: Snelle verdeling over het lichaamswater, passeert placenta en bloed-hersenbarrière.
- Metabolisme: Omzetting in de lever (CYP3A4, CYP1A2) tot farmacologisch inactieve metabolieten.
- Eliminatie: Voornamelijk via de urine (ca. 80-90% als metabolieten).
- Duur van de werking: Lokaal 0,5–2 uur, afhankelijk van toedieningsvorm en locatie. Systemisch werkingsduur bijzonder kort (<30 min) na intraveneus gebruik.
Gebruik in het dagelijks leven & best practices
Lidocaïne wordt in Nederland veelvuldig gebruikt bij kleine ingrepen (hechting, tandheelkunde), pijnbestrijding bij aambeien, of bij zenuwpijn (napijn na gordelroos). Uw arts of apotheker instrueert duidelijk over het aanbrengen of injecteren.
- Typische doseringen:
- Injectie: 1–5 ml (10 of 20 mg/ml) afhankelijk van indicatie.
- Gel/crème: 2–10 gram op aangedane plek.
- Spray: 1 dosering = 10 mg, max. 20 doseringen per keer.
- Praktische tips:
- Was handen vóór en na aanbrengen.
- Breng niet aan op beschadigde huid tenzij geadviseerd.
- Injecties en orale toepassingen alleen onder medisch toezicht.
- Specifiek voor Nederland: Lidocaïne FNA-bereidingen zijn beschikbaar via uw apotheek, vaak op doktersrecept voor pijnbestrijding bij specifieke (chronische) pijnsyndromen.
's Ochtends versus 's Avonds doseren
Xylocaine kan in principe op elk moment van de dag worden toegepast, afhankelijk van de indicatie. Sommige patiënten merken dat de verdoving ’s avonds langer aanhoudt vanwege minder activiteit. Besteed aandacht aan vaste inname: regelmaat bevordert effectiviteit, vooral bij chronisch gebruik.
- Voordelen ochtend: Minder risico op slaperigheid, praktische voorbereiding op activiteiten zoals tandartsbezoek.
- Voordelen avond: Geschikt als pijnstilling de nachtrust verbetert; bij reacties kunt u rusten.
Gebruik met of zonder voeding
Voeding heeft meestal weinig invloed op de opname van lidocaïne bij lokaal gebruik. Voor orale toepassingen (bij keelverdoving of mondslijmvlies) wordt aangeraden minimaal 1 uur na gebruik niet te eten/drinken (in verband met risico op verslikken). Dit sluit goed aan op Nederlandse eetcultuur met vaste maaltijden.:
- Gel/crème: Vrij toepasbaar, mag voor of na de maaltijd.
- Oraal/spray: Bij voorkeur niet meteen na een grote maaltijd; tijdelijk niets eten/drinken.
Interactiewaarschuwingen
| Interactie | Advies |
|---|---|
| Alcohol | Kan effect versterken of bij hoge dosis hartritmestoornissen veroorzaken. Gebruik met mate. |
| Anti-aritmica (o.a. amiodaron, mexiletine) | Kans op versterkte hartwerking lidocaïne. |
| CYP3A4-remmers zoals erytromycine, itraconazol | Verhoogd lidocaïnespiegel, verhoogde kans op bijwerkingen. |
| Bètablokkers (propranolol) | Langzamere afbraak, dosisaanpassing kan nodig zijn. |
| Andere lokaal anesthetica | Vermijd gelijktijdig gebruik (toxicitetsrisico). |
| Zwangerschap/borstvoeding | Gebruik alleen op doktersadvies; geen/weinig risico bij lokale toediening. |
Indicaties
| Indicatie | Vergoeding | Officieel of Off-label |
|---|---|---|
| Lokale verdoving bij kleine ingrepen (huisarts, tandarts) | Ja | Officieel |
| Aambeien (topicaal) | Soms | Officieel |
| Chronische zenuwpijn (bijvoorbeeld postherpetische neuralgie) | Bij uitzondering | Off-label |
| Allergietesten (huidpriktest) | Nee | Off-label |
| Tandheelkundige pijnstilling | Ja | Officieel |
Dosering per indicatie
| Patiëntgroep | Indicatie | Typische dosering | Opmerking |
|---|---|---|---|
| Volwassenen | Kleine ingreep, injectie | 1–5 ml (10/20 mg/ml) | Max. 200 mg per keer |
| Kinderen | Kleine chirurgische ingreep | Ca. 1-3 mg/kg | Beoordeel individuele behoefte, max. 5 mg/kg |
| Volwassenen | Huid-/slijmvliesapplicatie | 2–10 gram gel/crème | Niet aanbrengen op grote wondoppervlakken |
| Ouderen | Alle indicaties | Lagere dosering (50-75% van max) | Langzamere afbraak; verhoogd risico bij systemisch gebruik |
Veiligheidsprofiel & bijwerkingen
Bijwerkingen komen zelden voor bij lokaal gebruik, systemisch of bij overschrijding van maximale dosis kunnen ernstiger effecten optreden.
| Bijwerking | Frequentie | Beschrijving |
|---|---|---|
| Roodheid/irritatie huid | Vaak | Licht branderig of jeukend gevoel, trekt snel weg. |
| Misselijkheid | Soms | Meestal bij hoge dosering of systemisch gebruik. |
| Dof of verdoofd gevoel | Vaak | Lokaal, als gewenst effect. |
| Duizeligheid, hoofdpijn | Zelden | Bij (te) hoge opname in het bloed. |
| Allergische reactie (uitslag, zwelling) | Zelden | Direct arts raadplegen. |
| Hartkloppingen/hartfalen/convulsies | Zeer zelden | Meer risico bij onjuist gebruik. |
Waarschuwingen: Gebruik nooit meer dan voorgeschreven. Raadpleeg direct een arts bij slikproblemen, ademhalingsproblemen of aanhoudende (huid)reacties.
Adviezen voor juist gebruik in Nederland
- Houd de medicatie op kamertemperatuur, buiten bereik van kinderen.
- Vraag bij twijfel altijd advies aan uw apotheekteam. In Nederland zijn apothekers goed bereikbaar voor vragen.
- Draag (indien gebruikt in crèmes) handschoenen bij toepassing op slijmvliezen of beschadigde huid.
- Gebruik de verpakking niet na de houdbaarheidsdatum.
- Breng niet herhaaldelijk aan zonder overleg met arts of apotheek.
- Bij spoedeisende klachten altijd bellen met huisarts of huisartsenpost—deze zijn in Nederland dag en nacht bereikbaar.
Alternatieve behandelmogelijkheden
- Prilocaïne (EMLA® crème): Eveneens lokaal anestheticum, vergelijkbaar effect. Voordeel: vaak gemengde toepassing met lidocaïne, goede dekking. Nadeel: trager intredend effect (30–60 min).
- Bupivacaïne: Langere werkingsduur bij grotere ingrepen. Nadeel: iets meer risico op hartritmestoornissen bij overdosering.
- NSAID's (ibuprofen gel): Ontstekingsremmend, minder effectief bij acute pijn of procedures.
- Verdoving door koude (ijs, cold packs): Laagdrempelig, geen medicatie nodig, kort effect.
- Vergoeding: Lidocaïne-preparaten worden afhankelijk van indicatie en verzekeraar vergoed. Raadpleeg uw zorgverzekeraar of www.medicijnkosten.nl.
Juridische, registratie- & vergoedingsstatus in Nederland
- Registratie: Nederlands geregistreerd via het CBG/MEB (College ter Beoordeling van Geneesmiddelen).
- Receptstatus: UR-geneesmiddel (Uitsluitend Recept), verkrijgbaar via apotheek op voorschrift arts.
- Vergoeding: Basisverzekering: vergoeding bij medische noodzaak en na machtiging, zie www.zorginstituutnederland.nl.
- Apotheekbereidingen: Mogelijk bij uitzonderlijke dosis/sterkte via FNA (Formularium der Nederlandse Apothekers).
Laatste onderzoeksresultaten & klinische richtlijnen (2022–2025)
- Volgens de NHG-Standaard Pijnbestrijding (2024) blijft lidocaïne eerste keus bij lokale pijnbestrijding door zijn snelle werking en gunstig bijwerkingenprofiel.
- Richtlijn “Behandeling van neuropathische pijn” (NVN, 2023): Topische lidocaïne-pleisters effectief bij postherpetische neuralgie, veilig bij ouderen.
- Internationale studies (2022–2025): Nieuwe formuleringen (zoals orale film en nanogel) worden onderzocht, met name voor snellere opname en nauwkeurigere dosering (Molsberger et al, 2023; European Journal of Pain).
- Samenvatting: Lidocaïne blijft breed gebruikt vanwege snelle opname, korte werkingsduur en lage kans op ernstige bijwerkingen.
Beschikbaarheid, verpakkingsgrootten & levering
| Toedieningsvorm | Verpakkingsgrootte | Indicatieve prijs (apotheek, 2024) | Levering NL-steden (1–4 werkdagen) |
|---|---|---|---|
| Injectievloeistof | 10 x 5 ml ampullen | €18–€28 | Amsterdam, Rotterdam, Utrecht, Groningen, Eindhoven, Den Haag, Breda |
| Gel | 15–30 g tube | €7–€14 | Alle grote steden; meestal ook snel via online apotheek |
| Spray | 50 ml flacon | €13–€19 | Landelijke levering mogelijk |
| Crème | 25–30 g tube (Emla/crème FNA) | €9–€15 | Standaard voorraad in wijkapotheken |
FAQ – Veelgestelde patiëntenvragen
- 1. Kan ik Xylocaine gebruiken bij zwangerschap of borstvoeding?
Bij gebruik op de huid/slijmvlies is het risico zeer klein, maar altijd eerst overleggen met arts of apotheek. Systemisch gebruik tijdens zwangerschap wordt ontraden. - 2. Wat moet ik doen als ik te veel lidocaïne heb gebruikt?
Neem direct contact op met (huis)arts, zeker bij klachten als duizeligheid, hartkloppingen, tintelingen of ademhalingsproblemen. Huidig advies: verpakking bewaren en tonen aan arts. - 3. Mag ik autorijden na gebruik?
Bij lokaal gebruik normaal gesproken geen effect. Bij hoge doses/injecties: alleen rijden als u zich volledig alert voelt. - 4. Mag ik alcohol gebruiken tijdens de behandeling?
Wees voorzichtig; alcohol kan het verdovende effect versterken. Kleine hoeveelheden zijn meestal geen probleem bij lokaal gebruik. - 5. Wat als ik een dosis vergeten ben?
Breng/pas het middel zo snel mogelijk alsnog toe, tenzij het bijna tijd is voor de volgende dosering. Sla de gemiste dosis over; neem nooit een dubbele dosis.
