Cyclofosfamide – Uitgebreide Patiënteninformatie
Basisinformatie over het product
| Internationale Naam (INN) | Cyclofosfamide |
| Merknamen in Nederland | Endoxan®, Cyclophosphamide Baxter®, Cyclofosfamide Accord® |
| ATC-code | L01AA01 |
| Vorm & Sterkte | Tabletten: 50 mg, Poeder voor infuus: 500 mg, 1000 mg, 2000 mg |
| Fabrikanten | Baxter, Accord Healthcare Nederland B.V., Baxter B.V., Sandoz |
| Receptstatus | UR-geneesmiddel (Uitsluitend op Recept) |
Werkingsmechanisme
Cyclofosfamide behoort tot de groep alkylerende cytostatica en onderdrukt de werking van het afweersysteem. Voor patiënten betekent dit dat het kankercellen doodt door hun DNA te beschadigen, waardoor zij zich niet meer kunnen delen en afsterven.
Voor specialisten: Cyclofosfamide is een prodrug die in de lever wordt geactiveerd tot fosforamide mosterd en acroleïne. Deze metabolieten veroorzaken cross-linking van DNA, wat apoptose van snel delende cellen induceert.
Farmacokinetiek
- Absorptie: Orale cyclofosfamide wordt na inname snel opgenomen, met een biologische beschikbaarheid van 75-90%.
- Verdeling: Goede distributie over het lichaam, incl. hersenvocht in beperkte mate.
- Metabolisme: Wordt in de lever omgezet (CYP2B6, CYP3A4) naar actieve en inactieve metabolieten.
- Eliminatie: Via urine, >50% binnen 24 uur, vnl. als metabolieten.
- Duur van werking: Afhankelijk van dosering en wijze van toediening; halfwaardetijd 3-12 uur (afhankelijk van de patiënt).
Toepassing in het dagelijks leven & beste praktijken
- Typische dosering: Cyclofosfamide wordt gebruikt als onderdeel van een behandelplan volgens het ziekenhuisprotocol. De dosering verschilt per indicatie (bijvoorbeeld oncologisch of bij auto-immuunziekten). Vaak als een kuur (dagelijks gedurende een aantal dagen, dan rust).
- Toediening: Tabletten innemen met een vol glas water; infuus uitsluitend in het ziekenhuis of dagbehandelcentrum.
- Nederlandse context: De toepassing gebeurt nagenoeg altijd onder begeleiding van een specialist (oncoloog, reumatoloog). Zelfmedicatie is niet toegestaan.
- Hydratatie: Het is zeer belangrijk om veel te drinken (2-3 liter vocht/dag), om de blaas te beschermen tegen bijwerkingen.
Ochtend vs avond innemen
- Ochtend: Voorkeur, omdat voldoende hydratatie overdag makkelijker is en het risico op blaasproblemen (hemorragische cystitis) daarmee wordt verminderd.
- Avond: Minder aanbevolen, vanwege risico op onvoldoende drinken en lang contact van de metabolieten met de blaas.
- Tip: Innemen tussen 7:00 en 9:00, gecombineerd met een licht ontbijt.
Inname met of zonder voedsel
- Effect van maaltijden: Maaltijden hebben geen significant effect op de absorptie, maar inname met voedsel kan maagklachten verminderen.
- Nederlandse eetgewoonten: Inname bij het ontbijt of de lunch is het meest praktisch en past bij Nederlandse gewoonten.
Interactie Waarschuwingen
| Interactiesoort | Voorbeelden | Advies |
| Voeding | Grapefruitsap | KAN het metabolisme beïnvloeden, bij voorkeur vermijden. |
| Alcohol | Alle alcoholhoudende dranken | Af te raden; verhoogt risico op lever- en maagschade. |
| Geneesmiddelen | Allopurinol, anticoagulantia, andere cytostatica, vaccins | Overleg altijd met arts/apotheker. |
Indicaties
| Indicatie | Toepassing | Status |
| Kanker (o.a. mammacarcinoom, lymfoom, leukemie) | Combinatietherapie | Officieel geregistreerd |
| Auto-immuunziekten (o.a. systemische lupus erythematodes, vasculitis) | Onderdrukking immuunsysteem | Off-label, maar standaard in NL praktijk |
| Nephrotisch syndroom (kinderen) | Resistente gevallen | Off-label |
Dosering volgens klinische indicaties
| Toepassing | Volwassenen | Kinderen | Ouderen |
| Kanker (schema afhankelijk type tumoren) | 500–1.500 mg/m² i.v. per cyclus (elke 3-4 weken) | Berekening op basis van lichaamsoppervlak volgens protocol | Zie volwassenen; monitoring vereist i.v.m. verhoogd risico op bijwerkingen |
| Auto-immuunziekten | 500–1.000 mg i.v. per kuur, interval afhankelijk ziekteactiviteit | 2–3 mg/kg oraal per dag, max. 12 weken | Lagere uitgangsdosis/monitoring |
| Nephrotisch syndroom | - | 2–3 mg/kg/dag, 8-12 weken | - |
Veiligheidsprofiel & Bijwerkingen
| Bijwerking | Frequentie | Advies/Opmerking |
| Misselijkheid, braken | Zeer vaak | Gebruik evt. anti-emetica; inname met voedsel helpt. |
| Haaruitval (alopecie) | Zeer vaak | Is reversibel na de kuur. |
| Beenmergdepressie (anemie, neutropenie) | Zeer vaak | Regelmatige bloedcontroles essentieel. |
| Blaasontsteking (hemorragische cystitis) | Vaak | Preventie: veel drinken, vroeg op de dag innemen. |
| Verminderde weerstand (infecties) | Vaak | Let op koorts/klachten; direct arts raadplegen. |
| Leverschade | Soms | Leverfuncties controleren. |
| Seksuele functiestoornissen/infertiliteit | Soms | Bespreek vooraf vruchtbaarheidspreservatie met arts. |
| Secundaire maligniteiten | Zeldzaam | Langetermijnrisico, regular follow-up. |
| Interstitiële longziekte | Zeldzaam | Let op hoesten/benauwdheid. |
Richtlijnen voor goed gebruik
- Slik tabletten zonder te kauwen, met een vol glas water.
- Was direct na aanraken van tabletten je handen; vermijd contact met slijmvliezen.
- Uitgescheiden resten (urine, feces) kunnen tot 48 uur na inname nog actief zijn; goede hygiëne is belangrijk.
- Zorg voor betrouwbare anticonceptie tijdens en tot minstens 3 maanden na behandeling.
- Reizen is mogelijk, maar bespreek vooraf met arts i.v.m. infectierisico en leverbaarheid.
- Er geldt een oproep voor regelmatige (bloed-)controles volgens Nederlands protocol.
Alternatieven & Vergelijking
| Geneesmiddel | Werkzame stof | Voordelen | Nadelen | Vergoeding NFZ |
| Chloorambucil | Chloorambucil | Oraal, bij sommige niet-responsieve ziekten | Minder effectief bij sommige tumoren | Ja |
| Melphalan | Melphalan | Breed inzetbaar hematologisch | Ook beenmergdepressie, minder effectief bij SLE | Ja |
| Azathioprine | Azathioprine | Minder toxisch, oraal | Minder effectief bij zeer actieve auto-immuunziekten | Ja |
| Mycofenolaatmofetil | Mycofenolaat | Goed inzetbaar bij SLE, minder bij oncologie | Diarrhee, teratogeen | Ja |
Juridische, registratie- en vergoedingsstatus Nederland
- Registratie: Cyclofosfamide is geregistreerd bij het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG).
- Legaliteit: UR-geneesmiddel; verstrekking uitsluitend op recept door bevoegde arts.
- Vergoeding: Volledig vergoed (basispakket, uitzonderingen mogelijk bij off-label).
- Levering: Beschikbaar in alle Nederlandse openbare en ziekenhuisapotheken.
Recente Nederlandse/Europese richtlijnen & onderzoek (2022–2025)
- De Europese Hematologie Associatie (EHA) en Nederlandse Vereniging voor Medische Oncologie (NVMO) bevelen cyclofosfamide aan volgens protocol bij diverse maligniteiten en systemische auto-immuunziekten (NVMO-consultcycli 2022–2024).
- Nieuwe studies (o.a. Van Dijk et al., European Journal of Cancer 2023) tonen aan dat lagere doseringen bij auto-immuunziekten vaak even effectief zijn, met minder bijwerkingen.
- Fertiliteitspreservatie bij jonge patiënten staat meer in de belangstelling; overleg altijd met uw arts (Richtlijnen Oncofertiliteit, NIV, 2023).
Beschikbaarheid, levering & prijs
| Verpakking | Inhoud | Indicatieve Prijs (2024, €) | Levertijd Amsterdam | Levertijd Rotterdam | Levertijd Utrecht | Levertijd Groningen |
| Tabletten | 50 mg x 50 stuks | ca. 57,- | Direct/1 dag | Direct/1 dag | 1 dag | 1-2 dagen |
| Infusiepoeder | 500 mg/1000 mg/2000 mg | 45,- (500 mg), 83,- (1000 mg) | Direct/1 dag | Direct/1 dag | 1 dag | 1-2 dagen |
Veelgestelde vragen (FAQ)
- Kan ik ziek worden van cyclofosfamide tijdens corona/griepepidemie?
Ja, u heeft een verhoogde kans op infecties. Ontvang zo nodig tijdig vaccinaties (in overleg met specialist), vermijd drukke ruimtes en laat koorts direct beoordelen. - Mag ik borstvoeding geven tijdens gebruik?
Nee, cyclofosfamide komt in moedermelk terecht en is schadelijk voor de baby. - Wat moet ik doen bij gemiste dosering?
Neem nooit twee doses op één dag. Raadpleeg bij twijfel altijd uw arts of apotheker. - Is reizen naar het buitenland mogelijk?
Ja, mits in overleg met uw behandelaar en u goede afspraken maakt over controles en medicatievoorraad. - Is cyclofosfamide veilig bij zwangerschap?
Nee, gebruik tijdens zwangerschap wordt sterk afgeraden. Plan een zwangerschap altijd in overleg met uw arts.
Heeft u vragen over cyclofosfamide? Neem contact op met uw apotheek of behandelend arts voor betrouwbaar advies op maat.
