Theophylline – Uitgebreide Patiënteninformatie
Basisinformatie
| Internationale Naam (INN) | Theofylline |
| Merknamen in Nederland | Uniphyllin, Theolair, Durophyllin, Theo-Dur (afhankelijk van beschikbaarheid) |
| ATC-code | R03DA04 |
| Beschikbare vormen & sterktes | Tabletten met verlengde afgifte, capsules, drank (sirup), 100-300 mg per tablet/capsule,/of ml drank |
| Fabrikanten | Mylan, Teva, Sandoz, Aurobindo (zie actuele registratie) |
| Receptplichtig | Ja, uitsluitend op medisch recept (UR-geneesmiddel) |
Werkingsmechanisme
Eenvoudige uitleg: Theofylline werkt ontspannend op de spieren van de luchtwegen. Het zorgt ervoor dat de luchtpijp en de longen minder snel vernauwen, waardoor het ademen makkelijker wordt bij aandoeningen zoals astma en COPD. Daarnaast heeft deofylline een licht stimulerend effect op het hart en de ademhaling.
Voor medisch specialisten: Theofylline werkt als een niet-selectieve fosfodiësterase (PDE)-remmer, verhoogt cAMP-niveaus en blokkeert adenosinereceptoren, waardoor bronchusverwijding, lichte ontstekingsremming, en stimulatie van het centrale zenuwstelsel en het hart optreedt.
Farmacokinetiek
- Absorptie: Snel en goed na orale toediening; verlengde-afgiftevormen geven langdurige spiegel.
- Metabolisme: Vooral lever (CYP1A2, CYP2E1); rokers hebben snellere afbraak.
- Eliminatie: Via de urine (75–85%).
- Duur van werking: Normaal 12–24 uur afhankelijk van preparaat en patiëntkenmerken.
Gebruik in het dagelijkse leven en beste praktijken
- Typische doseringen:
- Volwassenen: starten met 200-300 mg per dag, verdeeld over 1-2 doses; doseren op geleide van bloedspiegel (streefwaarde 5–15 mg/l).
- Kinderen: lagere startdosering afhankelijk van leeftijd en gewicht (zie doseringstabel).
- Dagelijks op hetzelfde tijdstip innemen, voorkeur ochtend en/of avond bij verlengde-afgiftepreparaten.
- Regelmatige controle van bloedspiegels noodzakelijk.
- Niet plotseling stoppen zonder overleg met arts of apotheker.
Inname in de ochtend versus avond
Ochtend: Kan een lichte stimulerende werking hebben en inslapen bemoeilijken bij sommige patiënten.
Avond: Verlengde-afgifte is vaak geschikt voor inname voor de nacht, zodat nachtelijke benauwdheid beter onder controle blijft.
Tip: Kies, in overleg met arts/apotheker, een tijdstip dat het best aansluit bij uw klachtenpatroon en dagindeling.
Belang van regelmaat: Neem het altijd op dezelfde tijdstippen voor een stabiele bloedspiegel.
Innemen met of zonder voedsel
- Theofylline kan bij sommige mensen maagklachten geven. Inname met (een lichte) maaltijd kan deze klachten beperken.
- Bij inname na een stevige, vette Hollandse maaltijd (zoals stamppot of vetrijke lunch) kan de opname echter afnemen: houd bij voorkeur vast aan een lichte maaltijd of neem het medicijn op een lege maag met water.
- Vermijd grapefruitsap en grote hoeveelheden cafeïnerijke dranken (koffie, energiedrank).
Waarschuwingen voor interacties
| Interactie | Effect | Advies |
| Alcohol | Verandert theofyllinespiegel (wisselend: soms stijging, soms daling) | Zorgvuldig, liever vermijden |
| Koffie/Cola/Energiedrank | Versterkt bijwerkingen (stimulatie, hartkloppingen) | Beperk cafeïne-inname |
| Antibiotica (ciprofloxacine, erythromycine) | Verhogen theofyllinespiegel (toxisch gevaar) | Meld aan uw arts/apotheker voor controle |
| Roken | Versnelt afbraak, verlaagt spiegel | Stoppen of extra controle bij stoppen |
| Anti-epileptica (carbamazepine, fenobarbital) | Verlagen theofyllinespiegel | Bloedspiegel monitoren |
| Grapefruitsap | Kan metabolisme beïnvloeden | Beter vermijden |
Indicaties
| Indicatie | Officieel geregistreerd (Nederland) | Off-label gebruik |
| Astma bronchiale | Ja | N.v.t. |
| COPD (chronische obstructieve longziekte) | Ja | Ja, als alternatief/add-on |
| Apnoe bij prematuren | Nee (in NL vaak met caffeine) | Ja (zelden toegepast) |
| Hartfalen met luchtwegobstructie | Nee | Incidenteel, niet standaard |
Dosering per klinische indicatie
| Groep | Indicatie | Startdosering | Onderhoudsdosering | Opmerkingen |
| Volwassenen | Astma/COPD | 200 mg 2x daags | 300–400 mg/dag verdeeld over 2 doses | Bloedspiegel controleren, max. 900 mg/dag |
| Kinderen (6-16 jaar) | Astma | 10 mg/kg/dag verdeeld over 2 doses | 10–20 mg/kg/dag | Monitoren i.v.m. bijwerkingen |
| Ouderen (>65 jaar) | Astma/COPD | 100–200 mg/dag | 200–400 mg/dag | Lagere startdosering, vaker spiegelcontrole |
Veiligheidsprofiel & Bijwerkingen
Let op: Theofylline heeft een nauwe therapeutische breedte; bijwerkingen treden relatief snel op bij verhoogde spiegels!
| Vaak (≥1/100 tot <1/10) | Weinig (≥1/1.000 tot <1/100) | Zeldzaam (<1/1.000) |
- Misselijkheid, braken
- Slaapproblemen
- Hoofdpijn
- Tremoren (beven)
- Duizeligheid
| - Hartkloppingen
- Prikkelbaarheid
- Spierkrampen
- Diurese (veel plassen)
| - Hartritmestoornissen
- Epileptische aanvallen
- Ernstige maag-darmklachten
|
- Waarschuwing: Eerst symptomen van overdosering zijn misselijkheid, rusteloosheid, hartritmestoornissen. Neem bij deze klachten direct contact op met arts of apotheek!
- Theofylline wordt afgeraden bij ernstige lever- of hartproblemen zonder strikte monitoringscontrole.
Richtlijnen voor goed gebruik (advies van apotheek of kliniek NL-context)
- Neem theofylline dagelijks op dezelfde tijden, bij voorkeur met een glas water.
- Sla nooit een dosis dubbel in wanneer u een dosis vergeet; neem de volgende bestelling op reguliere tijd in.
- Stop niet zomaar met theofylline, overleg altijd met uw behandelend arts of longverpleegkundige.
- Laat bloedspiegels regelmatig controleren – vooral bij nieuwe bijwerkingen, ziekte of verandering van rookgedrag.
- Vermijd zelfmedicatie (bijvoorbeeld: NSAID’s, macrolide-antibiotica) tenzij besproken met huisarts of apotheker.
- Bewaar het middel op kamertemperatuur, droog, buiten bereik van kinderen.
- Meld altijd nieuwe medicijnen of veranderingen in uw leefstijl bij huisarts/apotheek.
Alternatieve behandelmogelijkheden
- Inhalatiecorticosteroïden (ICS): (Beclometason, budesonide), effectief, weinig systemische bijwerkingen, eerste keus bij astma/COPD; vergoed door het Zorginstituut Nederland (ZIN, voorheen NFZ).
- Langwerkende luchtwegverwijders: (salmeterol, formoterol, tiotropium), veel gebruikt als add-on; goed werkzaam.
- Montelukast: Tabletvorm, alternatief bij astma met allergie; minder werkzaam bij ernstig obstructieve klachten.
- Biologicals: (omalizumab, mepolizumab), bij ernstig, moeilijk behandelbaar astma. Alleen in de tweede/derde lijn.
- Theofylline: Wordt steeds minder als eerstekeuzemiddel toegepast, vooral bij therapieresistentie of onvoldoende werking van bovenstaande middelen.
Juridisch, registratie en vergoeding
- Geregistreerd bij het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG).
- Uitsluitend op doktersrecept verkrijgbaar (UR-geneesmiddel, Geneesmiddelenwet).
- Vergoeding: opgenomen in het Geneesmiddelenvergoedingssysteem (GVS) voor astma/COPD na beoordeling indicatie.
- Receptplichtig, verkrijgbaar bij openbare apotheek na toestemming arts.
- Niet geschikt voor zelfzorg, geen OTC-status.
Nieuwste onderzoeksresultaten en klinische richtlijnen (2022–2025)
- De NHG-Standaard Astma en COPD (2023-2024) raadt aan theofylline alleen in te zetten bij onvoldoende effect van inhalatiemedicatie en na zorgvuldige afweging.
- Volgens recente systematische reviews (Eur Respir J 2024; Nederlandse Longartsenvereniging) is theofylline minder effectief dan moderne inhalatiepreparaten en heeft het meer bijwerkingen, met name bij ouderen.
- Bij kinderen wordt theofylline vrijwel niet meer ingezet; voorkeur gaat uit naar inhalatiecorticosteroïden en combinatiepreparaten.
- Onderzoek naar laaggedoseerde theofylline als anti-inflammatoire add-on bij COPD laat gematigd resultaat zien (Lancet Respir Med 2023).
Beschikbaarheid en levering
| Verpakkingsgrootte | Indicatieve prijs (€) | Levertijd Amsterdam | Levertijd Rotterdam | Levertijd Utrecht | Levertijd Groningen |
| 30 tabletten 200 mg | 12–18 | 1 werkdag | 1 werkdag | 1 werkdag | 2 werkdagen |
| 60 tabletten 200 mg | 22–30 | 1 werkdag | 1 werkdag | 1 werkdag | 2 werkdagen |
| 100 ml drank (100 mg/5 ml) | 8–12 | 1 werkdag | 1 werkdag | 1 werkdag | 2 werkdagen |
Niet altijd op voorraad bij iedere apotheek, vaak bestelde levering mogelijk binnen 24 uur. Neem contact op bij acute vragen.
Veelgestelde vragen (FAQ)
- Kan ik theofylline combineren met mijn koffie of energiedrank?
Beperk cafeïnerijke dranken; ze versterken de bijwerkingen zoals hartkloppingen en nervositeit. - Wat moet ik doen als ik een dosis theofylline vergeten ben?
Sla de gemiste dosis over als het bijna tijd is voor de volgende en ga verder volgens schema. Neem nooit dubbele doses! - Mag ik theofylline gebruiken tijdens de zwangerschap of borstvoeding?
Alleen na overleg met uw arts; er is beperkte ervaring, maar het wordt enkel op strikte indicatie ingezet. - Hoe vaak moet ik mijn bloedspiegel laten controleren?
Aan het begin van de behandeling, bij doseringswijzigingen, bij klachten van bijwerkingen, na ziekte of rookstop minimaal 1 keer per 3–6 maanden. - Krijg ik theofylline vergoed via mijn zorgverzekeraar?
Ja, bij juiste indicatie (astma, COPD) wordt het middel meestal vergoed vanuit de basisverzekering.
